Kompresör, chiller'ın en pahalı ve en çok enerji tüketen parçasıdır. Arızası çoğu zaman ani görünür ama nedeni genellikle haftalar, hatta aylar öncesine dayanır: eksik gaz, bozuk yağ dönüşü, kirli kondenser ya da elektrik sorunları kompresörü yavaş yavaş yıpratır. Bu yazıda kompresör arızasının belirtilerini, nedenlerini, nasıl teşhis edildiğini ve revizyon ile değişim arasındaki kararı anlattık.
Kompresör arızasının belirtileri
Anormal ses: Metalik tıkırtı, vuruntu ya da gıcırtı. Sıvı darbesi ve yatak aşınmasının işareti olabilir.
Artan titreşim: Montaj elemanlarının gevşemesi, yatak ya da rotor sorunları.
Yüksek akım: Aynı yükte kompresörün daha fazla akım çekmesi; mekanik zorlanma veya elektriksel sorun.
Termik ya da motor koruma atması: Motor sıcaklığı, aşırı akım veya faz alarmları.
Sık dur-kalk (kısa çevrim): Kompresörün kısa aralıklarla devreye girip çıkması; kendi başına da kompresörü yıpratan bir durumdur.
Düşük yağ seviyesi veya yağ basıncı alarmı: Özellikle vidalı gruplarda.
Kapasite kaybı: Kompresör çalışıyor ama basınç farkını oluşturamıyor; iç kaçak ya da valf sorunu.
Kompresör hiç çalışmıyor: Sigorta, kontaktör, koruma rölesi ya da sargı arızası.
Arıza anında ne yapmalı?
Alarm kodunu, saati ve hangi kompresörün durduğunu not edin; alarm geçmişi ekranının fotoğrafını çekin.
Metalik ses, yanık kokusu, duman ya da panoda ısınma izi varsa alarmı sıfırlamadan cihazı enerjisiz bırakın ve servisi arayın.
Bu belirtiler yoksa ve alarm motor koruma, faz ya da yağ basıncı alarmı değilse, alarmı yalnızca bir kez sıfırlayıp cihazı gözleyin. Aynı koruma kısa sürede tekrar atıyorsa yeniden denemeyin.
Çok kompresörlü gruplarda diğer kompresörler kısmi kapasite sağlayabilir; arızalı kompresörün devre dışı bırakılmasına teknisyen karar vermelidir.
Korumaları köprülemeyin, termiği elle kurup kompresörü zorlamayın. Panoya ve soğutucu akışkan devresine müdahale teknisyen işidir.
En sık nedenler
Sıvı dönüşü (liquid slugging): Evaporatörde buharlaşmayan sıvı akışkanın kompresöre gelmesi. Sıvı sıkıştırılamaz; valfleri, rotorları ve yatakları hasara uğratır, yağı sulandırır. Genleşme valfi arızası, düşük süperheat ve düşük su debisi sık nedenlerdir.
Yağ sorunları: Yağ eksikliği, bozuk yağ dönüşü, tıkalı yağ filtresi ya da yağın akışkanla seyrelmesi yatakları korumasız bırakır. Kışın duran kompresörde karter ısıtıcısı arızası da yağa akışkan karışmasına yol açar.
Aşırı ısınma: Eksik gaz, yüksek süperheat, kirli kondenser ve yüksek basma sıcaklığı motoru ve yağı aşırı ısıtır. Uzun süre devam ederse sargı izolasyonu bozulur.
Elektrik sorunları: Faz dengesizliği, düşük gerilim, gevşek bağlantı, yıpranmış kontaktör ve faz kaybı motoru zorlar; sargı yanmasına kadar gidebilir.
Kısa çevrim: Aşırı büyük kapasite, yanlış ayar ya da düşük yük nedeniyle sık dur-kalk; her kalkış motor ve mekanik için ek yüktür.
Kirlenmiş sistem: Nem ve asit, yağı ve sargı izolasyonunu bozar. Önceki bir motor yanmasından sonra sistem temizlenmeden yeni kompresör takılırsa kalan asit yeni kompresörü de kısa sürede bozar.
Carrier, Daikin, York ve Trane kontrolörlerinde bu nedenlerin alarm karşılıkları için Chiller arıza kodları ve anlamları yazımıza bakabilirsiniz.
Kompresör arızası çoğu zaman bir sonuçtur. Nedeni ölçümle erken yakalanırsa arıza önlenir.
Ölçümle teşhis
Akım ölçümü: Her fazda akım ve fazlar arası denge; kompresörün yükü ve elektriksel durumu hakkında ilk bilgi.
İzolasyon (megger) testi: Sargı ile gövde arasındaki izolasyon direnci; sargı bozulmasını yanmadan önce gösterebilir.
Sargı direnci: Fazlar arasındaki direnç farkı sargı arızasını ortaya çıkarır.
Basınç ve süperheat: Sıvı dönüşü, aşırı ısınma ve basınç farkı oluşturamama gibi sorunları ayırır.
Yağ analizi ve asit testi: Yağın rengi, kokusu ve asitliği iç aşınma ve yanma riskini gösterir.
Titreşim ve ses: Özellikle büyük vidalı ve santrifüj kompresörlerde yatak durumunun göstergesi.
Bu ölçümleri değerlendirirken sahada işe yarayan birkaç kural var. Fazlar arasındaki küçük bir gerilim dengesizliği, akımda çok daha büyük bir dengesizlik yaratır; kompresör üreticileri gerilim dengesizliği için çoğunlukla yüzde 2 civarında bir üst sınır verir, cihazınızın kendi dokümanı esastır. İzolasyon direnci tek başına değil, aynı kompresörün önceki ölçümleriyle karşılaştırılarak değerlendirilir; değerin ölçümden ölçüme düşmesi sargıda nem ya da bozulma işaretidir.
Bir güvenlik kuralı: hermetik ve yarı hermetik kompresörlerde devre vakum altındayken izolasyon testi yapılmaz ve motora enerji verilmez. Vakumda sargı uçları arasında ark oluşabilir ve sağlam bir motor bu yüzden zarar görebilir.
Revizyon mu, değişim mi?
Karar, kompresörün tipine ve arızanın nedenine göre verilir:
Scroll kompresörler hermetik ve kapalı yapıdadır; arızalandığında değiştirilir, revize edilmez.
Vidalı kompresörler çoğunlukla yarı hermetiktir ve atölyede revize edilebilir: rotor, yatak, keçe ve valf değişimiyle uzun yıllar daha çalışabilir.
Santrifüj kompresörler büyük ve pahalı ekipmanlardır; revizyon kapsamı ölçüm ve titreşim analiziyle belirlenir.
Revizyon ile değişim arasında seçim yaparken şunlar birlikte değerlendirilir: cihazın yaşı ve kalan ömrü, parça bulunabilirliği, kullanılan soğutucu akışkanın geleceği, cihazın genel verimi ve toplam maliyet. Eski ve verimi düşük bir cihazda pahalı bir revizyon yerine yenileme daha ekonomik olabilir; iyi durumdaki bir grupta revizyon cihazı uzun yıllar daha taşır.
Kompresör arızası cihazın tamamının geleceğini sorgulatıyorsa, yani grup yaşlı, akışkanı eski ya da verimi düşükse, kararın ölçütlerini chiller revizyonu mu, yenisi mi? yazısında adım adım ele aldık.
Yarı hermetik kompresör. Bu yapıdaki kompresörler açılıp atölyede revize edilebilir.
Değişimden sonra en sık yapılan hata
Kompresör yanmasından sonra sistem temizlenmeden yeni kompresör takmak. Yanma sırasında oluşan asit ve kir soğutma devresinde kalır ve yeni kompresörün sargısını kısa sürede bozar. Doğru yöntem: asit testi, asit tutucu filtre, yağ değişimi, gerekiyorsa devre temizliği, vakum ve ölçümlü şarj; ardından birkaç hafta içinde yağ ve filtre kontrolü. Nedeni giderilmeden takılan kompresör de aynı nedenle yeniden arızalanır.
Şarjın tartılarak ve ölçümle nasıl belirlendiğini chiller gaz dolumu yazısında anlattık; "basınca bakarak" yapılan şarj, yeni kompresörü ilk günden sıvı dönüşü ya da aşırı ısınma riskiyle karşı karşıya bırakır.
Değişim için hazırlanan yeni kompresör. Yanma sonrası devre temizlenmeden takılırsa kalan asit yeni kompresörü de bozar.
Sahada en sık gördüklerimiz
Kış sonrası ilk kalkış. Karter ısıtıcısı arızalı ya da kış boyunca enerjisiz kalmış bir grupta, yağa karışmış akışkanla yapılan ilk kalkış yatakları zorlar. İlkbaharda karter ısıtıcısının üreticinin istediği süre boyunca enerjili kaldığı doğrulanmadan kompresör çalıştırılmamalıdır.
Şebeke sorunlarından sonra faz kaybı. Faz koruma rölesi olmayan ya da devre dışı bırakılmış panolarda bir fazı kesilen besleme, motoru kısa sürede zorlar.
Elektrik işinden sonra ters dönüş. Scroll kompresörlerde faz sırası değişirse kompresör gürültülü çalışır ve basınç oluşturmaz; kompresör tiplerinin bu tür farklarını chiller kompresör tipleri yazısında anlattık.
İhmal edilen yağ sistemi. Vidalı gruplarda yağ filtresi ve yağ analizi zamanında yapılmayınca yağ basıncı alarmları sıklaşıyor; alarm geldiğinde yatak aşınması çoktan başlamış olabilir.
Nasıl önlenir?
Süperheat ve subcooling değerlerini her bakımda ölçmek; sıvı dönüşü ve aşırı ısınmayı erken yakalamak.
Kondenseri temiz tutmak; yüksek basınç kompresörün en büyük düşmanlarından.
Yağ seviyesi, yağ filtresi ve karter ısıtıcısını düzenli kontrol etmek.
Elektrik panosunda bağlantı sıkılığını, kontaktörleri ve faz korumasını kontrol etmek.
Alarmı sıfırlamadan önce nedenini anlamak.
Bakım adımları için Chiller bakımı nasıl yapılır? yazımıza, sözleşmeli bakım seçenekleri için bakım sözleşmesi bölümümüze bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Kompresörü arızalı chiller çalışmaya devam edebilir mi?
Çok kompresörlü ya da çok devreli gruplarda, arızalı kompresör teknisyen tarafından güvenli şekilde devre dışı bırakılırsa cihaz kısmi kapasiteyle çalışabilir. Tek kompresörlü gruplarda bu mümkün değildir. Motoru yanan bir kompresör varsa aynı devredeki diğer kompresörler de asit riskine karşı kontrol edilmelidir.
Kompresörün yandığı nasıl anlaşılır?
İzolasyon ve sargı direnci ölçümü, yağın rengi ile kokusu ve asit testi birlikte değerlendirilir. Gövdeye kaçak, fazlar arasında direnç farkı ya da koyu, asitli ve yanık kokulu yağ motor yanmasının işaretleridir. Bu ölçümler teknisyen işidir.
Kompresör değişimi ne kadar sürer?
Kompresör tipine, parça temin süresine ve devrenin temizlik ihtiyacına bağlıdır. Stokta bulunan bir scroll kompresörün değişimi kısa sürer; büyük vidalı kompresörlerde revizyon ya da değişim planlama ister. Yanma sonrası temizlik ve değişimden sonraki kontroller de sürenin parçasıdır.
Yağ değişimi kompresör arızasını önler mi?
Tek başına önlemez, ama yağın durumu kompresörün sağlığını gösterir. Vidalı gruplarda düzenli yağ analizi aşınma ve nem sorunlarını erkenden ortaya çıkarır; hermetik scroll kompresörlerde ise yağ seviyesi ve yağ dönüşü izlenir.
Sonuç
Kompresör arızası çoğu zaman bir sonuçtur; nedeni bulunup giderilmeden yapılan her değişim aynı arızayı tekrar getirir. Ölçümle teşhis, doğru revizyon veya değişim kararı ve değişim sonrası sistem temizliği kompresörün ömrünü belirler. Kompresör arızası şüphesinde chiller tamiri sürecimizi inceleyebilir, chiller servisi sayfamızdan keşif talep edebilirsiniz.
